Verlies hoort bij het leven en iedereen gaat daar op zijn eigen manier mee om. Veel ouders weten niet goed wat ze moeten zeggen tegen hun kind wanneer ze worden geconfronteerd met de dood. Toch wil je als moeder of vader jouw kind natuurlijk zo goed mogelijk ondersteunen wanneer een familielid, vriend of kennis overlijdt. Het is belangrijk dat je begrijpt wat er omgaat in het hoofd van jouw kind. Ontdek in dit artikel hoe het rouwproces van kinderen in elkaar steekt.
Kinderen zijn vaak niet bewust bezig met rouwen. Dit betekent niet dat ze een verlies niet verwerken. Zij denken, in tegenstelling tot veel volwassenen, gewoon niet moedwillig na over hun verdriet als een ‘proces’. Soms lijkt het dus alsof er nooit iets is gebeurd, maar dit betekent niet dat jouw kind geen verdriet ervaart.
In plaats van praten, laten (vooral jonge) kinderen hun verslagenheid zien in hun gedrag. Soms worden ze agressief, terwijl andere kinderen zichzelf helemaal op de achtergrond plaatsen. Het is belangrijk om dit gedrag te herkennen. Om je daar bij te helpen, kun je verderop in dit artikel lezen hoe kinderen uit verschillende leeftijdsgroepen globaal gezien reageren op het verlies van een dierbare.
Verschillende fasen van rouw
Verschillende onderzoeken zijn het eens met de bevindingen van de Zwitsers-Amerikaanse psychiater Elisabeth Kübler-Ross. Zij stelt dat een rouwperiode zich ontwikkelt in 5 fasen: ontkenning, woede, onderhandelen, verdriet en aanvaarding.
Ontkenning spreekt voor zich, het is de (on)bewuste weigering om de realiteit onder ogen te zien, ook kinderen beschermen zichzelf van pijn op deze manier. Wanneer het verdriet na verloop van tijd dan toch wordt toegelaten, belandt men in een fase van woede.
In deze fase is het vaak lastig om jouw kind te benaderen omdat ze fel en soms agressief kunnen reageren. Laat jouw kind eerst afkoelen en probeer vervolgens te vragen waarom ze zo boos zijn en laat merken dat er niets mis is met woede.
Na boosheid komt een fase van marchanderen. Vooral jonge kinderen kunnen denkbeeldige afspraken maken, zoals: ‘Als ik vanaf nu altijd mijn bord leeg eet en lief ben tegen mijn zusje, dan komt opa weer terug.’ Als ouder moet je aan jouw kind rustig uitleggen dat de overledene niet meer terug komt, maar zorg er tegelijkertijd wel voor dat jouw kind niet het gevoel krijgt dat hij ‘dom’ is omdat hij dit soort afspraakjes maakt.
Wanneer kinderen beseffen dat de overledene echt niet meer terug komt, steekt het intense verdriet de kop op. Dit is het moment waarop je er als ouder extra voor je kind moet zijn. Probeer er met hem of haar over te praten en laat zien dat het goed is om gevoelens te uiten. Vermijd dingen als: ‘nu moet je sterk zijn’, dat suggereert dat kinderen niet mogen huilen en zorgt ervoor dat ze in eenzaamheid gaan rouwen.
Na een periode van verdriet zal het humeur van een kind omslaan en begint hij of zij de realiteit te accepteren. Ze gaan weer spelen en kunnen zich weer beter concentreren op school.
Hoelang het duurt voordat jouw kind verlies accepteert is moeilijk te zeggen. Ieder kind is, zoals ieder mens, anders. Vaak rouwen kinderen echter in korte en intense periodes met onderbrekingen. Andere kinderen kunnen soms jaren over hun rouwproces doen.
Hulp
Als jij je veel zorgen maakt om jouw kind, wacht dan niet te lang met hulp in te schakelen. Zodra je vermoedt dat jouw kind in een van de eerste vier fasen van hun rouwproces stagneert, kun je naar de huisarts gaan. Deze bezoeken vallen sinds 2014 onder het basispakket van de zorgverzekering en je hoeft geen eigen risico te betalen. Verdere behandeling wordt slechts deels (afhangend van welke zorgverzekering je hebt) of helemaal niet vergoed.
De hele kleintjes
Baby’s en kinderen tot en met drie jaar snappen niet wat ‘dood’ betekent. Toch merken ze het wanneer een ouder, verzorger, broertje of zusje overlijdt. Ze missen de warmte, de aandacht en aanwezigheid. Als gevolg zouden baby’s minder slecht slapen en eten. Deze reacties komen niet altijd meteen nadat iemand overlijdt, ze kunnen ook pas na enkele weken pas aan de oppervlakte komen.
Om er voor te zorgen dat jouw kind niet veel blijvende schade oploopt aan deze levensverandering, is het belangrijk dat je jouw kleine veel aandacht geeft in de dagen en weken na het overlijden. Zorg voor warmte en verzorg hen liefdevol; het is op dit moment van belang dat baby’s en peuters zich beschermd en geliefd voelen.
Kleuters
Afhankelijkheid, verwardheid en kinderlijkgedrag komen vaak voor bij kleuters tussen de 3 en 6 jaar bij wie er plotseling iemand overlijdt. Ze begrijpen, in tegenstelling tot kleine kindjes, wel wat het verschil tussen leven en dood inhoudt. Toch zijn niet alle kleuters zich er goed van bewust dat als iemand dood is, ze nooit meer terugkomen. Als kinderen samen een spelletje spelen, zeggen ze bijvoorbeeld ‘jij bent dood’ om aan te geven dat ze niet meer mogen meespelen, maar het kindje is niet voor altijd weg.
Het komt dus voor dat kleuters vragen wanneer de overledene terug komt. Dat is een vraag waar ouders erg van kunnen schrikken, maar het is beste als je gewoon eerlijk antwoord geeft. Kinderen van die leeftijd hebben vaak vreemde en soms angstaanjagende fantasieën over wat de dood precies inhoudt. Als ouder moet je jouw kind geruststellen met de waarheid, zonder de dood te erg te verheerlijken.
Zes tot en met twaalfjarigen
Kinderen uit deze leeftijdsgroep willen soms stoer zijn en zichzelf groot houden. Dit kan echter tot gevolg hebben dat kinderen alleen verdrietig zijn als ze in hun eentje zijn, terwijl het in de rouwperiode belangrijk is om gevoelens te uiten.
Probeer daarom samen met jouw kind te praten over de overledene. Haal herinneringen op, bekijk foto’s of maak een tekening. Geef kinderen tussen de 6 en 12 jaar, net zoals kleuters en hele kleine kinderen, extra aandacht zodat zij hun gevoelens kunnen uiten.
Tieners
De reactie van tieners op het overlijden van een dierbare is vaak hetzelfde als dat van volwassenen. Het wordt door hen dan ook vaak gewaardeerd om hen als een volwassene te benaderen en niet als een kind.
In de pubertijd is het normaal dat jongeren zich willen losmaken van hun ouders. Als ouder kun je daarom het gevoel krijgen dat jouw tienerzoon of –dochter je buitensluit, terwijl jij er juist voor jouw kind wilt zijn. Het beste wat je kunt doen is duidelijk maken dat hij of zij altijd bij jou terecht kan, maar wees niet verbaasd of teleurgesteld als jouw kind zijn verdriet uit bij vrienden of andere familieleden.
Overlijden van een klasgenoot
Wanneer een klasgenoot van jouw zoon of dochter overlijdt, is dat natuurlijk even extra slikken. Gelukkig hebben scholen een protocol over hoe te handelen als er een leerling overlijdt. Er worden docenten aangesteld (vaak met ervaring) om de leerlingen te begeleiden en soms haalt de school een externe deskundige in huis om het docententeam hierin te ondersteunen. De school denkt vaak aan alles; of het rooster aangepast moet worden, of vieringen uitgesteld worden, of er een herdenking plaats gaat vinden, de bijdrage van de school aan de uitvaart, de inrichting van een herdenkingsplek, enzovoort. Ook als kinderen er even uit willen, heeft de school vaak al een plek ingericht waar leerlingen zich kunnen terugtrekken.
Als ouder rouwen
Zelf ben je natuurlijk ook geraakt door het verlies van een dierbare en ga je zelf door een proces van rouw. Ouders hebben soms de neiging om zichzelf en hun eigen verdriet weg te cijferen. Probeer dit te vermijden. Het helpt kinderen om te zien dat zij niet als enige verdrietig zijn. Verder loop je kans dat wanneer jijzelf jouw emoties opkropt, deze gevoelens op een later punt naar boven komen en je in een depressie belandt. Dat heeft natuurlijk weer negatieve invloed op jouw kind. Gun jezelf dus ook de tijd om een verlies te verwerken.
Kortom, als ouder moet je onthouden dat er niet één manier is waarop een kind hoort te rouwen. Hoewel kinderen vaak door dezelfde fasen heen gaan, kunnen sommige langer vastzitten in een periode van woede, terwijl anderen lang onderhandelen over de terugkomst van een dierbare. Hoe jouw kind door een rouwproces gaat, hangt af van zijn of haar persoonlijkheid. Probeer altijd met eerlijkheid en openheid te communiceren en geef jouw kinderen de kans om hun emoties te uiten en vergeet jouw eigen emoties ook niet te uiten.